Wrth i gystadleuwyr paratoi i ymgymryd ag un o’r heriau dygnwch mwyaf anarferol y byd, mae cyffro yn cynyddu wrth i’r Ras Man vs Horse enwog dychwelyd i Lanwrtyd.
Mae’r digwyddiad mawreddog yn gweld rhedwyr yn cystadlu’n uniongyrchol yn erbyn marchogion ar draws rhai o’r tir mwyaf heriol Cymru. Mae’r digwyddiad wedi dod yn rhan bwysig o’r calendr chwaraeon ac mae’n parhau i fod un o’r digwyddiadau cymunedol mwyaf disgwyliedig yng Nghanolbarth Cymru.
I’r farchoges brofiadol, Kayleigh Tonkins, mae’r ras heb ei ail.
“Mae Man v Horse yn ddigwyddiad wirioneddol anhygoel,” meddai. “Gyda channoedd o redwyr yn cystadlu yn erbyn tua 60 o geffylau, mae’n frwydr o ddygnwch i geffylau a bodau dynol.”
Mae’r llwybr heriol yn mynd â chystadleuwyr ar draws corsydd, traciau coedwigaeth, llethrau serth a chefn gwlad anwastad, gan brofi ffitrwydd corfforol a gwydnwch meddyliol.
Mae’r hyn a ddechreuodd fel dadl mewn tafarn yn Llanwrtyd dros bedwar degawd yn ôl wedi tyfu i fod yn ddigwyddiad byd-enwog. Cynhaliwyd y ras yn gyntaf ym 1980 ar ôl trafodaeth ynghylch a allai person trechu ceffyl dros gwrs pellter hir. Fe wnaeth trigolion lleol droi’r syniad yn realiti a, dros 40 mlynedd yn ddiweddarach, mae’r gymuned yn parhau i fod wrth wraidd trefnu’r digwyddiad.
Daeth y ras yn hyd yn oed yn fwy enwog pan drechodd rhedwr y ceffylau o’r diwedd ar ôl 25 mlynedd o gystadlu. Enillodd y rhedwr wobr o £25,000 a oedd wedi cronni dros y blynyddoedd i’r person cyntaf i gyflawni’r gamp.
I’r marchogion, daw un o’r eiliadau mwyaf cofiadwy cyn i’r ras dechrau’n swyddogol.
“Mae’r dechrau yn brofiad hynod wefreiddiol,” meddai Kayleigh. “Mae chwe deg ceffyl yn trotian trwy Lanwrtyd y tu ôl i’r car cychwyn, gyda thorfeydd yn cymeradwyo, clychau’n canu a phobl yn llenwi’r strydoedd, sy’n cynyddu eich adrenalin. Mae’r ceffylau yn dod yn hynod gyffrous mewn awyrgylch mor fywiog.”
Ychwanegodd: “Cyn gynted ag y bydd y ceffylau yn gadael y car cychwyn ar ôl ac yn mynd i fyny’r bryn serth cyntaf, dyna pryd mae’r ras yn dechrau mewn gwirionedd. Mae teimlo pŵer eich ceffyl yn dringo ac, yn y pen draw, dal rhai o’r rhedwyr yn brofiad anhygoel.”
Tra bod gwylwyr yn mwynhau’r olygfa, mae llawer o’r her yn digwydd y tu ôl i’r llenni. Un o gamau mwyaf hanfodol y ras yw’r man gwirio milfeddygol tua 10 milltir i mewn i’r cwrs.
Mae llawer o bobl yn synnu i ddysgu nad yw’r cloc ras yn stopio pryd fydd y ceffylau yn derbyn eu gwiriadau milfeddygol. Rhaid i farchogion dynnu harnais eu ceffylau, oeri a chyflwyno eu ceffyl ar gyfer gwiriadau cyn dychwelyd i’r cwrs.
“Gall y giât milfeddyg newid canlyniad y ras yn llwyr,” esboniodd Kayleigh. “Mae’n rhaid gwirio’r ceffyl yn drylwyr i sicrhau ei fod yn ddigon ffit ac yn ddigon iach i barhau, felly mae mynd drwodd [y gwiriadau] yn effeithlon yn hollol hanfodol.”
Yr awyrgylch trwy gydol y dydd yw un o atyniadau mwyaf y digwyddiad.
“Does dim byd tebyg i’r awyrgylch Man v Horse,” meddai Kayleigh. “Mae pawb yn hynod gefnogol o’r holl gystadleuwyr sy’n cymryd rhan. Mae’r dref gyfan yn llawn bwrlwm ac mae ymdeimlad gwirioneddol o gymuned o’r dechrau i’r diwedd.”
I’r rhai sy’n bwriadu mynychu, mae Kayleigh yn argymell gwylio’r ras o sawl lleoliad allweddol. Mae’r dechrau trwy ganol y dref yn cynnig delweddau a fideos ysblennydd, wrth i rannau fel y Ravine enwog, y man gwirio milfeddygol a’r llethr olaf cyn y diwedd yn darparu eiliadau dramatig sy’n dangos penderfyniad y rhedwyr a’r marchogion.
Mae’r llinell derfyn ei hun yn aml yn cynhyrchu golygfeydd bythgofiadwy, gyda cheffylau yn rasio am y llinell a rhedwyr blinedig yn cloddio’n ddwfn am un ymdrech olaf.
Mae Kayleigh yn gwybod yn uniongyrchol y gall unrhyw beth ddigwydd yn ystod y ras.
Wrth fyfyrio ar y digwyddiad y llynedd, mae hi’n cofio marchogaeth ceffyl rasio eithriadol o ffit a oedd wedi bod yn cystadlu dyddiau ynghynt.
“Nid oedd erioed wedi rasio o dan gyfrwy o’r blaen a bod ar y blaen oedd ei unig ddymuniad,” meddai. “Wrth i mi geisio ei gerdded yn dawel i mewn i’r giât milfeddyg, fe wnaeth marchog arall ein goddiweddyd ac fe benderfynodd ar unwaith fod angen iddo fod ar y blaen. Fe wnaethon ni ddod i lawr bryn serth i’r man gwirio ar garlam llawn. Rwy’n dal i feddwl tybed a allai fod wedi ennill pe na bai hynny wedi digwydd, ond rwy’n credu na fyddwn byth yn gwybod.”
Y tu ôl i bob ceffyl sy’n cystadlu mae misoedd o baratoi, hyfforddiant ac ymroddiad. Mae marchogion yn treulio oriau di-rif yn adeiladu dygnwch eu ceffylau, wrth reoli’r risg gyson o anafiadau a sicrhau eu bod yn barod yn gorfforol ar gyfer yr her sydd o’u blaenau.
“Yn sicr, dyma’r digwyddiad dygnwch mwyaf heriol i mi ei brofi erioed,” meddai Kayleigh. “Mae gwaith baratoi sy’n gysylltiedig yn anhygoel. Fel marchogion, rydyn ni’n cynnal misoedd o hyfforddiant, ond rydw i yn rhyfeddu gan y rhedwyr hefyd. Maen nhw’n ysbrydoliaeth go iawn ac, dweud y gwir, rwy’n credu bod rhaid iddyn nhw i gyd fod ychydig yn wallgof!”
Wrth i ddiwrnod y ras nesáu, mae Llanwrtyd unwaith eto yn paratoi i groesawu cystadleuwyr, cefnogwyr ac ymwelwyr ar gyfer digwyddiad sy’n dathlu dygnwch, penderfyniad ac ysbryd cymunedol. P’un a ydych chi’n cymeradwyo rhedwr, yn cefnogi marchog neu’n mwynhau’r awyrgylch, mae’r Ras Man vs Horse yn addo bod yn ddiwrnod bythgofiadwy arall yng nghalon Cymru.
Fel prif noddwyr balch, mae Cwmni Hyfforddiant Cambrian a Trailhead Fine Foods yn edrych ymlaen at ymuno â’r dathliadau a chefnogi un o ddigwyddiadau chwaraeon mwyaf enwog Cymru.